اشکانیان
شاهنشاهی اشکانی یا اشکانیان «۲۴۷ ق.م. ۲۲۴ م» که در ادبیات غربی با نام امپراتوری پارتها شناخته میشود، نام دودمانی ایرانی و یکی از قدرتهای سیاسی و فرهنگی ایرانی در ایرانزمین بود که ۴۷۱ سال بر قسمت اعظم غرب آسیا حکومت کرد.[۷][۸] این شاهنشاهی در قرن سوم پیش از میلاد توسط اَرشَک رهبر قبایل ایرانی پَرنی، گروهی از داهان، پس از فتح پارت در شمال شرقی ایران تأسیس گردید.[۹] وی سپس با متحد کردن پارتیان و دیگر اقوام ایرانی علیه سلوکیان قیام کرد. مهرداد یکم (۱۷۱–۱۳۸ پ. م) با تصرف مناطق ماد و میانرودان، قلمرو اشکانی را تا حد زیادی گسترش داد و سرانجام شاهنشاهی اشکانی در دوران مهرداد دوم به اوج گستره خود رسید. پهناوری دولت اشکانی در دورهٔ اقتدارش از رود فرات تا هندوکش و از کوههای قفقاز تا خلیج فارس را شامل میشد. بهدلیل قرار گرفتن جاده ابریشم در گسترهٔ حکومت اشکانی و قرار گرفتن در مسیر بازرگانی بین امپراتوری روم و حوضه مدیترانه و امپراتوری هان در چین، این امپراتوری به مرکزی برای تجارت جهانی تبدیل شد.
اشکانیان در دهههای نخستین حکومت خود، بخشی از سنتهای هِلِنیسم که پس از نبرد گوگمل رواج یافته بود را در دربار خود پذیرفتند؛ اما رفتهرفته سنتهای ایرانی بر همتایان هِلِنی خود غلبه کردند و این دوره شاهد یک نوزایی فرهنگی ایرانی بود. شاهان اشکانی خود را «شاهنشاه» میخواندند که نشانگر ادعای آنان بر جانشینی هخامنشیان است. در واقع شاهان اشکانی به راستی شاهِ شاهان بودند، زیرا تعداد زیادی از شاهان منطقه فرمانروای اشکانی را به عنوان شاهنشاه خود به رسمیت میشناختند؛ درحالی که در دوره هخامنشی فرمانروایان محلی توسط دولت مرکزی انتخاب میشدند، شاهنشاهی اشکانی تعداد زیادی پادشاهی کوچک و بزرگ را در دل خود جای داده بود که فرمانروایی بر آنان به صورت موروثی دست به دست میشد. گرچه تعدادی شهربانی نیز به مانند گذشته وجود داشتند، اما در مقایسه با همتایان هخامنشی خود از خودمختاری کمتری برخوردار بودند. با گسترش قلمروی شاهنشاهان اشکانی، مرکز قدرت این دولت از شرق، به غرب ایران منتقل شد.
نخستین دشمنان اشکانیان، سلوکیان در غرب و سَکاها در شمال بودند. اما رفته رفته و با گسترش قدرت آنان به سوی غرب، این دولت وارد ستیز با پادشاهی ارمنستان و در نهایت یک رقابت طولانی با رومیان شد. جمهوری «و سپس امپراتوری» روم و اشکانیان بر سر مسائل متعددی، از جمله انتخاب پادشاه ارمنستان با یکدیگر به رقابت میپرداختند. ایرانیان در سال ۵۳ پیش از میلاد به طرز تحقیرآمیزی مارکوس کراسوس را در جنگ کارِه شکست دادند و در ۴۰–۳۹ پیش از میلاد، بخشهای وسیعی از قلمروی آسیایی رومیان را فتح کردند؛ اما با ضدحمله مارک آنتونی، این مناطق مجدداً به زیر فرمان روم درآمدند. زد و خورد میان ایران و روم در سدههای بعد و تا پایان دوران ساسانی ادامه پیدا کرد. هرچند، سرانجام این جنگهای داخلی بود که زمینهساز ضعف و زوال اشکانیان را فراهم ساخت که منجر به شورش اردشیر بابکان، فرمانروای اصطخر در پارس، گردید. اردشیر در ۲۲۴ میلادی اردوان پنجم را شکست داد و با ورود به تیسفون، پایان دولت اشکانی را رقم زد. دولت اردشیر، شاهنشاهی ساسانی، برای بیش از چهار سده بر ایران و بخشهای وسیعی از سرزمینهای اطراف فرمان راند، تا اینکه در میانههای سده هفتم میلادی توسط مسلمانان از بین رفت. با وجود سقوط دولت اشکانی در ایران، شاخههای دیگر این دودمان، نظیر اشکانیان ارمنستان و اشکانیان ایبری، تا قرنها بر قفقاز فرمان راندند.
منابعِ اشکانی، نوشته شده به پارتی و یونانی، در مقایسه با ساسانیان و حتی هخامنشیانی که به لحاظ زمانی پیش از آنان حکومت کردند، بسیار خرد و اندکند. جدا از منابعی نظیر سکهها، سفال نوشتهها، سنگنبشتهها و اسناد به دست آمده، منبع دیگری که توسط اشکانیان نوشته شده باشد، در دست نیست؛ به همین دلیل باید تاریخ اشکانی را در نوشتههای خارجی جست. تواریخ یونانی، رومی و چینی شامل اطلاعات ارزشمند اما ناکافی از این دوره هستند. هنر پارتی از دیگر زمینههایی است که میتوان برای درک بهتر دوران اشکانی و جامعه ایرانی در آن دوران از آن استفاده برد.
شاهنشاهی اشکانی | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۲۴۷ پیش از میلاد–۲۲۴ پس از میلاد | |||||||||||||
.jpg?uselang=fa) شاهنشاهی اشکانی در نهایت گسترهٔ خود | |||||||||||||
| پایتخت | تیسپون،[۱] هگمتانه، صددروازه، شوش، نسا، ارشاک | ||||||||||||
| زبان(های) رایج | پارتی (رسمی)[۲] یونانی (رسمی)،[۳] پارسی میانه، آرامی (زبان میانجی)[۳][۴] اکدی[۱] | ||||||||||||
| دین(ها) | مزدیسنا کیش بابلی[۵] | ||||||||||||
| حکومت | شاهنشاهی فئودالی[۶] | ||||||||||||
| شاهنشاه | |||||||||||||
• ۲۴۷–۲۱۱ پیش از میلاد | اشک یکم (نخستین) | ||||||||||||
• ۲۰۸–۲۲۴ پس از میلاد | اردوان پنجم (واپسین) | ||||||||||||
| قوه مقننه | مجلس مهستان | ||||||||||||
| دوره تاریخی | تاریخ باستان | ||||||||||||
• بنیانگذاری | ۲۴۷ پیش از میلاد | ||||||||||||
• فروپاشی | ۲۲۴ پس از میلاد | ||||||||||||
| مساحت | |||||||||||||
| ۱ م. | ۲٬۸۰۰٬۰۰۰ کیلومترمربع (۱٬۱۰۰٬۰۰۰مایلمربع) | ||||||||||||
| واحد پول | دریک اشکانی | ||||||||||||
| |||||||||||||
| امروز بخشی از |  افغانستان
 روسیه | ||||||||||||
+ نوشته شده در جمعه ۱۳۹۹/۰۷/۱۸ ساعت 18:45 توسط محمد صابر رزمجو
|
